Metformina od stuleci była stosowana jako lek obniżający poziom glukozy. Obecnie stanowi leczenie pierwszego rzutu w cukrzycy typu 2 (T2DM). Od czasu odkrycia, że zmniejsza ryzyko zachorowania na raka, metformina wzbudziła spore zainteresowanie. Berberyna ekstrahowana z korzenia Berberis vulgaris L. była starożytnym lekiem ziołowym, stosowanym w leczeniu biegunki. Metformina i berberyna mają wiele wspólnych właściwości pomimo różnej budowy i mogą być skuteczne w postępowaniu z cukrzycą, otyłością, chorobami serca, nowotworami i stanami zapalnymi. Niewiele jednak badań bezpośrednio porównuje skuteczność metforminy i berberyny.
Cukrzyca
Metformina hamuje wytwarzanie glukozy w wątrobie i zwiększa jej wychwyt w mięśniach i tkance tłuszczowej, co skutkuje poprawą hiperglikemii i hiperlipidemii oraz łagodzi przebieg niealkoholowej stłuszczeniowej choroby wątroby (NAFLD). Oprócz zwiększania wrażliwości tkanek obwodowych na insulinę metformina może chronić komórki beta trzustki przed lipotoksycznością i glukotoksycznością, aby przywrócić wydzielanie insuliny. W badaniach pacjentów z T2DM wykazano, że działanie berberyny obniżające stężenie glukozy we krwi jest porównywalne z działaniem metforminy. Synteza 21 badań klinicznych wykazała, że berberyna ma porównywalne działanie terapeutyczne w przypadku T2DM, hiperlipidemii i nadciśnienia. Berberyna może stymulować wychwyt glukozy w mięśniach, wątrobie i tkance tłuszczowej oraz hamować glukoneogenezę w wątrobie.
Otyłość
Wpływ metforminy na masę ciała i NAFLD jest niejednoznaczny. 10-letnie badanie kontrolne na pacjentach z T2DM i otyłością wykazało niewielką utratę masy ciała w grupach leczonych metforminą w porównaniu z placebo. Podsumowanie 8 badań przeprowadzone przez innych badaczy, dotyczące wpływu metforminy na masę ciała i NAFLD nie dało spójnych wyników. Berberyna ma potencjał w leczeniu otyłości poprzez obniżenie poziomu adipognezy i lipogenezy. Wywiera długotrwały efekt utraty masy ciała, nasilając rozkład trójglicerydów w komórkach tłuszczowych. Ponadto wykazuje hamujący wpływ na namnażanie się i różnicowanie prekursorowych komórek tłuszczowych (hamuje również różnicowanie komórek tłuszczowych). Wykazano, że berberyna zmniejsza syntezę cholesterolu i trójglicerydów w komórkach wątroby. Chociaż nie ma bezpośrednich dowodów klinicznych wykazujących ochronne działanie berberyny w NAFLD, to sugeruje się, że może być pomocna w NAFLD, ponieważ zmniejsza poziomy prób wątrobowych u pacjentów z T2DM.
Choroby sercowo-naczyniowe
Choroba sercowo-naczyniowa (CVD) jest jednym z najpoważniejszych powikłań T2DM i istotnie zwiększa ryzyko zgonu. Dlatego dla pacjentów z cukrzycą niezwykle ważna jest ochrona układu sercowo-naczyniowego. Monoterapia metforminą zmniejszała ryzyko CVD u pacjentów z T2DM i nadwagą. Badania wykazały, że metformina znacznie zmniejsza poziomy wolnych kwasów tłuszczowych, trójglicerydów i rozpuszczalnej cząsteczki adhezyjnej komórek naczyniowych, co jest związane ze zmniejszeniem ryzyka chorób układu krwionośnego. Dożylny wlew berberyny u 12 pacjentów z niewydolnością serca oporną na glikozydy naparstnicy i leki moczopędne spowodował gwałtowny spadek ciśnienia tętniczego i zwiększenie indeksu sercowego. Berberyna obniża poziom cholesterolu we krwi poprzez hamowanie wchłaniania jelitowego (zaburza micelaryzację cholesterolu w świetle jelita) oraz wychwytu i wydzielania cholesterolu w enterocytach. Wyniki te są zgodne z obserwacjami uzyskanymi na szczurach karmionych berberyną — poziomy całkowitego cholesterolu w osoczu, LDL i szybkość wchłaniania cholesterolu z pokarmu znacząco się zmniejszyły. Ze względu na niską toksyczność berberyny obniżającej poziom lipidów, działanie tej substancji brzmi atrakcyjniej niż konwencjonalne leki obniżające poziom lipidów.
Działanie przeciwnowotworowe
Retrospektywne badanie częstości występowania guza u pacjentów z T2DM otrzymujących metforminę wykazało 30-procentowe zmniejszenie ogólnej liczby przypadków wystąpienia nowotworu. Pacjenci z T2DM i nowotworami, takimi jak rak płuc, trzustki i piersi, wykazywali lepsze rokowanie, gdy metformina była stosowana jako lek obniżający poziom glukozy. Wiele badań in vitro wykazało, że metformina hamuje wzrost komórek nowotworowych poprzez różne mechanizmy. Aktywność przeciwnowotworowa berberyny również zyskuje coraz większe zainteresowanie. Wykazano, że wywiera działanie przeciwnowotworowe na wiele sposobów. Hamuje proliferację komórek, przerzuty i angiogenezę w wielu typach nowotworów, np. w raku piersi, raku żołądka, czerniaku i wątrobiaku. Berberyna może być stosowana jako środek terapeutyczny wspomagający czerniaka przerzutowego, którego nie można wyleczyć chirurgicznie. Podobny potencjał terapeutyczny proponuje się również w przypadku potrójnie ujemnych podstawnopodobnych raków piersi (najbardziej złośliwy podtyp raka piersi). Pod względem możliwej roli w hamowaniu przerzutów raka, berberyna i metformina wydają się mieć podobne efekty.
Działanie przeciwzapalne
Przeciwzapalne działanie berberyny jest znane od dawna. Obecne badania wykazały, że berberyna wywiera działanie przeciwzapalne w świetle jelita poprzez łagodzenie prozapalnych uszkodzeń nabłonka jelit wywołanych przez cytokiny. Na przykład berberyna hamuje wytwarzanie w błonie śluzowej prozapalnej interleukiny-8, która jest odpowiedzialna za infiltrację neutrofili w zmianach jelitowych w chorobie jelita grubego i wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego. Podobne efekty obserwowano w przypadku metforminy, która hamuje aktywację NF-κB w komórkach nabłonka jelitowego i spowalnia powstawanie nowotworu związanego z zapaleniem okrężnicy. Berberyna może wywierać działanie przeciwzapalne w tkance tłuszczowej wywołanej dietą wysokotłuszczową. Otyłości towarzyszy przewlekły stan zapalny niskiego stopnia, charakteryzujący się naciekiem makrofagów. Berberyna poprawia wrażliwość na insulinę. Podobnie metformina może zmniejszać wytwarzanie tlenku azotu, prostaglandyn i cytokin prozapalnych poprzez hamowanie aktywacji NF-κB w makrofagach. Przeciwzapalne działanie berberyny i metforminy może hamować postęp chorób, co daje lepsze wyniki u pacjentów.
Metformina czy berberyna?
Metformina odznacza się dobrą biodostępnością, należy jednak zachować ostrożność, stosując ją u pacjentów z zaburzeniami czynności wątroby lub nerek. Jest stosowana w klinikach od wielu lat na różne zaburzenia metaboliczne. W ostatnich latach berberyna staje się atrakcyjnym, nowym środkiem w leczeniu tych chorób, ponieważ ma wiele wspólnych cech z metforminą, a co ważniejsze, jest również tania. Wadą jest jej słaba biodostępność, co może ograniczać jej zastosowanie. W przypadku gdy pacjent nie odpowiada na metforminę lub jej nie toleruje, berberyna wydaje się dobrym środkiem alternatywnym/dodatkowym w celu zwiększenia tolerancji i zminimalizowania skutków ubocznych. Trwające 6 miesięcy badanie z udziałem 60 pacjentów z T2DM, losowo przydzielonych do grup berberyny i metforminy lub samej metforminy, wykazało lepszą skuteczność leczenia skojarzonego (efekt synergiczny metforminy i berberyny). Z kolei w metaanalizie, która porównywała metforminę, berberynę i ich kombinację u pacjentek z zespołem policystycznych jajników (PCOS) i insulinoopornością, nie było znaczących różnic między badanymi grupami. W niedawnym badaniu na pacjentkach z PCOS berberyna była lepsza od metforminy w zmniejszaniu poziomu trójglicerydów. Są również dane wskazujące, że skojarzenie metforminy z berberyną powoduje większą redukcję poziomu całkowitego testosteronu i wskaźnika BMI niż sama metformina. Zarówno metformina, jak i berberyna powodują działania niepożądane ze strony przewodu pokarmowego. Uznaje się jednak, że skutki uboczne berberyny są mniej dotkliwe. Badania wykazały, że połączenie berberyny i metforminy nie tylko może zwiększać skuteczność tych dwóch substancji, ale również umożliwić zmniejszenie dawki metforminy, co złagodzi ewentualne skutki uboczne. Na podstawie dostępnych badań trudno jest zatem określić, który preparat jest lepszy. Wydaje się, że odpowiednie połączenie tych dwóch substancji jest optymalne.
